Een dijk van een dokter: Cornelis Krayenhoff 

Op de UNESCO Werelderfgoedlijst staan unieke locaties, leefgebieden en historische creaties die onvervangbaar zijn. Het idee van de lijst is om 1) al het bijzondere erfgoed wereldwijd in kaart te brengen en 2) dit erfgoed te beschermen. Het Muiderslot staat dus twee keer op deze lijst, als onderdeel van de Hollandse Waterlinies (de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Stelling van Amsterdam).  

De Hollandse Waterlinies zijn een stelsel van militaire verdedigingswerken die samen een watermanagementsysteem vormen. Wanneer de vijand nadert, worden delen land onder water gezet (inunderen); te diep om met een paard over te steken, te ondiep om er met een schip overheen te varen. De voorloper van dit systeem, de Oude Hollandse Waterlinie, werd al in 1589 bedacht en in 1672 gebruikt om een Franse invasie op Holland te voorkomen. Het is dan ook ironisch dat de verbeteringen op de waterlinie gemaakt zijn in opdracht van de Fransen.  

In de winter van 1794 vallen de Fransen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden binnen. Met hulp van de patriotten verandert het land in een vazalstaat: onafhankelijk maar ondergeschikt aan Frankrijk. Alles om de grote vijand, Engeland, tegen te zitten! De rijkdom van de Republiek wordt ingezet om de strijd tussen de twee landen te betalen. Maar ondertussen groeit de politieke onrust in Frankrijk. Hierdoor kan generaal Napoleon Bonaparte (1769-1821) in 1799 de macht in Frankrijk overnemen. En daarmee ook de macht in de Republiek.

In 1804 roept Napoleon zichzelf uit tot keizer van Frankrijk. Eerst wijst hij zijn broertje Lodewijk Napoleon (1778-1846) aan om de Republiek te beheersen, maar uiteindelijk stoot hij hem van de troon om zijn macht te vergroten. Hierdoor veranderd de Republiek officieel in Frans grondgebied én maakt hij kennis met Cornelis Krayenhoff (1758-1840). Krayenhoff is op dat moment door Lodewijk aangesteld als Minister van Oorlog. Zijn opdracht: Amsterdam verdedigen tegen een inval van Napoleon. Napoleon is woedend en eist dat Krayenhoff meteen wordt ontslagen. Dat vindt Krayenhoff prima. Hij wil helemaal niets te maken hebben met die Napoleon!

Maar als Krayenhoff daadwerkelijk niet komt opdagen, valt zijn afwezigheid op. Zo erg zelfs, dat de nieuwe militaire bevelhebber, maarschalk Nicolas Oudinot, hem persoonlijk aanspreekt. Hij beveelt Krayenhoff de eed van trouw aan Napoleon af te leggen en terug aan het werk te gaan. Krayenhoff weigert. Toch wordt hij op 21 september 1810 benoemd tot géneral de brigade (generaal-majoor) en inspecteur-général du génie (verantwoordelijke voor o.a. alle fortificatiën, waaronder de Hollandse Waterlinies). Of hij het nou wilde of niet, Krayenhoff moest aan de slag.

Eerste punt op zijn to-do lijstje? Het versterken van de waterlinies. Want met de inlijving van de Republiek in het Keizerrijk, stond het land plots vooraan in de strijd tegen Engeland.

Na het succesvol afronden van zijn opleiding in filosofie (met uitstapjes naar natuur- en sterrenkunde), besluit de dan nog jonge Cornelis Krayenhoff zijn studie voort te zetten. Alhoewel hij dankzij zijn vader van kinds af aan veel interesse had in vestingbouw, is het diezelfde vader die een loopbaan als militair ingenieur afkeurt. Dan maar geneeskunde! In vier jaar tijd leert Krayenhoff alles wat er in de 18e eeuw te weten valt over het menselijk lichaam: de humorenleer, kruidenkennis, anatomie, fysiologie en natuurlijk observeren aan het ziekbed. In 1784, 26 jaar oud en vers afgestudeerd, opent Krayenhoff een dokterspraktijk in Amsterdam. 

We weten eigenlijk niet zoveel over Cornelis Krayenhoff als dokter. Het is ook maar de vraag hoe vaak hij daadwerkelijk in zijn praktijk te vinden was. Want Krayenhoff had veel ambities. Zo gaf hij veel lezingen en was hij aangesloten bij meerdere genootschappen, waaronder de Vaderlandsche Sociëteit; een cultureel-politieke denktank waarbij ook Hendrik Daniëlszoon Hooft (een achterneef van P.C. Hooft) was aangesloten. Door zijn extra activiteiten, krijgt Krayenhoff veel bekijks en aanzien. Zo werd in 1787 om zijn advies gevraagd tegen de Pruisische inval van Amsterdam, terwijl hij zelf (zonder hun weten) patriottistisch was. Iets wat een paar jaar later, in 1794, de reden is waarom Krayenhoff Amsterdam moet ontvluchten als het oude gezag weer terugkeert. 

En daarmee laat Krayenhoff ook zijn dokterspraktijk achter! Maar slechts voor een paar maanden, want hij keert terug mét Frans legioen (voornamelijk bestaande uit gevluchte patriotten, zoals hijzelf). Het stadsbestuur van Amsterdam wordt nogmaals afgezet en Krayenhoff kan zijn dokterspraktijk weer openen. Nou ja, hij blijft aan als bevelhebber-commandant en een paar maanden later, op 7 maart 1795, wordt hij benoemd tot luitenant-kolonel van het Bataafse leger. Kortom: geen tijd meer om doktertje te spelen.

Toch blijft hij de geneeskunde trouw. Zo behoudt hij meerdere medische instrumenten in zijn bezit, waaronder een aderlatingskit. Aderlaten is een veelgebruikte behandeling tot ongeveer de 19e eeuw. Bij aderlaten maakt de dokter een klein sneetje in de huid, vervolgens gebruikt hij glazen kolfjes om het bloed uit het lichaam te zuigen. Hierdoor kunnen de ‘slechte sappen’ die iemand ziek maakt letterlijk het lichaam uitvloeien.

Ten minste, dat dachten ze toen. Deze gedachte én behandeling stamt nog uit de middeleeuwen. In de praktijk werkte het dan ook niet echt. Toch had de vooruitstrevende Cornelis Krayenhoff zo’n kit in zijn praktijk. Maar ja, hoeveel zou hij ‘m nou écht gebruikt hebben? Krayenhoff was veel te druk met het inspecteren, beheren en verbeteren van al die forten, dijken en waterlinies.

Wanneer Krayenhoff en Napoleon elkaars pad kruisen, hebben beide heren al een lange militaire geschiedenis achter de rug. Alhoewel Napoleon hem in eerste instantie per direct wilde ontslaan, komt hij er al snel achter dat hij Krayenhoff nodig heeft. En dat tot ongenoegen van Krayenhoff zelf, wie gedurende hun samenwerking meerdere keren zijn ontslag indient, maar telkens zonder succes.

Op 21 oktober 1811 staat Napoleon Bonaparte samen met Cornelis Krayenhoff en gezelschap voor het Muiderslot. Ze zijn er om de wallen, zeesluizen en batterijen (plaats voor wapens, zoals kanonnen) langs de Zuiderzee te controleren. Krayenhoff vertelt overtuigend over zijn vernieuwde ontwerp en laat het belang van de waterlinies tegen de Engelsen zien. Napoleon is onder de indruk. Na afloop van zijn bezoek zegt hij toe tot het financieren van verdere aanpassingen aan de waterlinies én benoemt hij Krayenhoff tot ridder van het Légion d’honneur (legioen van Eer). De hoogste en meest prestigieuze onderscheiding van Frankrijk.

Hetzelfde kunnen we helaas niet zeggen over het Muiderslot. Alhoewel het kasteel maar liefst twee keer onderdeel uitmaakt van de Hollandse Waterlinies, zag Napoleon er niet veel goeds in. Hij vond het gebouw verouderd en vanuit militair oogpunt nutteloos. Het kasteel had dan ook wel wat van zijn glorie verloren, nadat zijn broertje Lodewijk het in gebruik had genomen als kazerne en munitiedepot.

Helaas voor Napoleon, krijgt hij kort na zijn bezoek aan het Muiderslot te maken met meerdere tegenslagen. Hierdoor moet hij op 11 april 1814 gedwongen afstand doen van zijn Keizerrijk. Dit heeft ook gevolgen voor de doorontwikkeling van de waterlinies. Maar gelukkig voor Krayenhoff is de nieuwe (én eerste) koning van Nederland, Willem I, net zo enthousiast over zijn plannen. In 1815 start officieel de bouw van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Wat de nieuwe koning toen waarschijnlijk nog niet wist, is dat hij hiermee toezegging gaf op het realiseren van het duurste infrastructurele project van Nederland.

Hij wist toen waarschijnlijk ook nog niet dat het innoverende werk van Krayenhoff zo’n 55 jaar later was ingehaald door de tijd. Net zoals Kayenhoff’s aderlatingskit, bleek in de praktijk het uitvloeien van water op land niet zoveel te doen. De Nieuwe Hollandse Waterlinie is in totaal drie keer ingezet, maar bij de eerste inundatie in 1870 waren er al problemen. Ook in 1914, wanneer zowel de Nieuwe Hollandse Waterlinie als de Stelling van Amsterdam werden ingezet, bleek dit geen succes. De laatste keer, in 1940, vlogen de Duitse belagers gewoon zó over het geïnundeerde stukje land…

En dus, net zoals de aderlatingskit, is de status van de Hollandse Waterlinies veranderd van innoverende techniek naar een uniek stukje geschiedenis.

Dit artikel is onderdeel van de Maand van de Geschiedenis, het grootste geschiedenisevenement van Nederland. De hele maand oktober worden er activiteiten georganiseerd rondom het thema Lichaam & Geest. Ook bij het Muiderslot! Kijk in onze agenda of op de themapagina voor meer informatie.