Hooft’s humoren: Geneeskunde in de 17e eeuw 

Jazeker! Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) overlijden in Nederland jaarlijks 150 tot 200 mensen aan de gevolgen van diarree. Bij meer dan 90% gaat het om iemand van 65 jaar of ouder. Vaak hebben zij al last van onderliggend kwaal. Helaas zijn er geen exacte cijfers bekend uit de 17e eeuw. Maar steden en kerken houden wel al registers bij. De steden het aantal doden, de kerken het aantal begrafenissen (en ja, die komen niet altijd met elkaar overeen).

Bij het registreren van het aantal doden werd vaak genoteerd waaraan iemand is overleden. Zo kent de stad Amsterdam, waar Hooft ’s winters verbleef, meerdere pestepidemieën. De pest is een ziekte veroorzaakt door de Yersinia pestis bacterie, maar werd in de praktijk ook gebruikt als verzamelnaam voor periodes met hoge sterftecijfers. Bijvoorbeeld als dysentrie (de rode loop; bloederige diarree) uitbrak: een erg besmettelijke infectieziekte veroorzaakt door vervuilt water.

We weten dus niet exact hoeveel mensen er jaarlijks in de 17e eeuw overlijden aan de gevolgen van diarree. Maar we weten wel dat dit een flink stuk meer waren dan nu. Voornamelijk doordat al het afvalwater (urine, uitwerpselen etc.) zo in de gracht werd gedumpt. Hierdoor konden ziektes zoals dysentrie zich snel verspreiden. Daarnaast liet de gezondheidszorg ook nogal wat te wensen over. De gezondheidszorg was namelijk nog gebaseerd op theorieën van Hippocrates (460-370 v.Chr.), aangevuld met theorieën van de Griek-Romeinse arts Claudius Galenus (129-199). 

Een belangrijke theorie van Hippocrates en Galenus is de ‘humorenleer’. De humorenleer stelt dat je gezondheid afhankelijk is van vier sappen, die overeenkomen met de vier elementen:  

• Bloed: heet en nat 

• Slijm: koud en nat 

• Gele gal: heet en droog 

• Zwarte gal: koud en droog 

Wanneer deze sappen uit balans zijn, word je ziek. Als diarree-patiënt schreef de dokter je daarom een laxeer of braakmiddel voor, zoals Ipecacuanha (braakwortel) of rabarber. Zo kan het overtollige sap je lichaam verlaten. Daarnaast kon de dokter voor aderlaten (afnemen van bloed) kiezen of het plaatsen van bloedzuigers rond de anus. 

Alhoewel veel artsen in de praktijk zagen dat deze ‘geneesmiddelen’ niet echt werkten, is er in de 17e eeuw geen werkbaar alternatief waarmee gedokterd kan worden. Caspar van Baerle (1584-1648), afgestudeerd geneeskundige en goede vriend van P.C. Hooft, beklaagt zich dan ook over het giswerk binnen de medische wetenschap. En hij is niet de enige! Meerdere geneeskundigen zijn op zoek naar antwoorden. De 17e eeuw wordt hierdoor een bloeiperiode voor de anatomie (ontleedkunde). 

In maart 1647 komt stadhouder Frederik Hendrik (1625-1647) te overlijden. Hooft was een groot fan. Zo schrijft hij een lofgedicht wanneer Frederik Hendrik als stadhouder aantreedt en kruipt hij in de huid van zijn vrouw, Amalia van Solms (1602-1675), voor een gedicht waarin hij zorgen uit over het welzijn van haar man tijdens het beleg van ’s Hertogenbosch. Oók kwam Frederik Hendrik bijna overnachten op het Muiderslot. Maar, helaas, de stadhouder zegt op het laatst af. 

Ondanks deze grote teleurstelling (Hooft was wekenlang bezig met het organiseren van een groot feest), blijft hij de stadhouder trouw. Dus toen Frederik Hendrik kwam te overlijden, voelde hij zich verplicht om naar de begrafenis te gaan. Alhoewel de stadhouder in maart overleed, werd hij pas twee maanden later bijgezet in de Koninklijke Grafkelder. Maar niet voordat zijn lichaam in een lange stoet vanuit Den Haag naar de Nieuwe Kerk in Delft werd gedragen. 

“In aanloop van zijn overlijden, schrijft Hooft regelmatig met vrienden over de dood. Hij wist dat hij, net zoals vele van zijn vrienden, binnenkort zou sterven.”

Het ging eigenlijk al niet zo lekker met de gezondheid van P.C. Hooft. In meerdere brieven klaagt hij over pijn (waarschijnlijk jicht of reuma) en graveel (nier- of galstenen). Lopen is vermoeiend. Laat staan afreizen naar Den Haag. Tja, als 66-jarige was Hooft praktisch hoogbejaard. Toch gaat hij op pad; gewapend met een grafdicht waarin hij afscheid neemt van zijn held: 

“Noit Hollant baard’ een Helt, zoo goet, zoo groot, 

Als Delft ontfing, eerst op, lest in zijn’ schoot.” 

(Nooit Holland baard’ een held, zo goed, zo groot, Als Delft ontving, eerst op, laatst in zijn schoot.) 

Met de stoet meelopen is geen optie. Daarom zit P.C. Hooft op 10 mei 1647 aan de kant. Het is een lange zit. Toen de stoet bij de kerk in Delft arriveerde, moesten de laatsten nog uit Den Haag vertrekken…

Het was allemaal te veel. Hooft is ernstig verzwakt. Terug naar huis is geen optie. Hij wordt opgevangen door zijn schoonzoon, Johan van der Meyden (ca. 1609-1677). Het plan is om bij hem te overnachten zodat hij de volgende dag door kan reizen naar het Muiderslot. Maar Hooft krijgt koorts en buikloop (diarree). We weten niet wat de dokter hem voorschreef om de symptomen te bestrijden. Bedrust? Braakwortel? Het heeft allemaal geen zin. Tien dagen later overlijdt hij.

Voor de 17e eeuw was P.C. Hooft een zeer oude man. Gemiddeld werden mensen tussen de 40 en 60 jaar. In steden zoals Amsterdam was je met 45 jaar al écht oud, terwijl in minder bevolkte gebieden, zoals Muiden, je levensverwachting wat gunstiger lag. In aanloop van zijn overlijden, schrijft Hooft regelmatig met vrienden over de dood. Hij wist dat hij, net zoals vele van zijn vrienden, binnenkort zou sterven.

Helaas weten we niet de officiële diagnose, maar waarschijnlijk heeft Pieter Corneliszoon Hooft ‘kougevat’ en is hij overleden aan de gevolgen van diarree en koorts. Hooft was al ernstig verzwakt, maar de 17e-eeuwse behandelingen hebben hem zeker geen goed gedaan. Waar vroeger de nadruk lag op het afnemen van vocht om de sappen weer in balans te krijgen, weten we tegenwoordig dat je juist extra moet toedienen. Met diarree verlies je namelijk veel vocht. Te weinig vocht heeft ernstige gevolgen. Zo heb je bijvoorbeeld veel minder elektrolyten in je lichaam. Hoe minder elektrolyten in je lichaam, hoe groter de kans op orgaanfalen, zoals een hartstilstand.

Daarnaast weten we nu dat je niet per se ziek wordt van kou. Het is wel zo dat kou je afweer verzwakt. Als je dan met je broze gezondheid in contact komt met honderden mensen, zoals P.C. Hooft bij de afscheidsstoet van stadhouder Frederik Hendrik, is de kans groter dat je lichaam een virus of bacterie oppikt. Een milde infectie geneest vanzelf. In het geval van Hooft had hij waarschijnlijk antibiotica voorgeschreven gekregen. Maar in beide gevallen: drink genoeg water!

In de 17e eeuw was het water vaak té vervuilt om zo te drinken. Het werd dan ook door doktoren afgeraden. Bier en wijn waren een gezondere keuze. Niet alleen omdat het water hierin verwerkt en dus schoner is, maar ook vanwege de humorenleer: water werd gezien als koud, bier als warm. Bier verwarmt je lichaam terwijl water je afkoelt. Hierdoor is bier gezonder. Toch werd water niet helemaal afgeschreven in de 17e eeuw. Mineraalwater werd door sommige doktoren zelfs gezien als medicijn, een wondermiddeltje, te koop bij de apotheek in plaats van de supermarkt. 

Alhoewel tegenwoordig het aantal overlijdens aan diarree in Nederland laag is, speelt de toegang tot schoon drinkwater hierin een grote rol. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) is diarree nog steeds één van de meest voorkomende doodsoorzaken wereldwijd. Ook in Nederland dreigt diarree weer dodelijk(er) te worden dankzij klimaatverandering. Klimaatverandering zorgt namelijk voor extremere weersomstandigheden, waaronder plotselinge zware regenval. Hierdoor loopt afvalwater, net zoals in de 17e eeuw, zo de gracht in. 

“Nu nog steeds is de gezondheidszorg in ontwikkeling, met meer oog voor preventieve zorg, leefstijl en omgevingsinvloeden.”

P.C. Hooft’s overlevingskansen anno 2026 zijn veel hoger. Zowel de ziekte die hem fataal werd, als zijn onderliggende klachten, zouden met de wetenschap van nu beter behandelt kunnen worden. Geneeskunde heeft dan ook een grote omslag gemaakt. Alhoewel deze omslag van start ging in de 17e eeuw, dankzij sceptici tegenover de humorenleer, komt het pas echt van de grond in de eeuwen daarna. En nu nog steeds is de gezondheidszorg in ontwikkeling, met meer oog voor preventieve zorg, leefstijl en omgevingsinvloeden.

Dit artikel is onderdeel van de Maand van de Geschiedenis, het grootste geschiedenisevenement van Nederland. De hele maand oktober worden er activiteiten georganiseerd rondom het thema Lichaam & Geest. Ook bij het Muiderslot! Kijk in onze agenda of op de themapagina voor meer informatie.