Medieval remedies, right from your own garden!

In de middeleeuwen bestond er al zoiets als ziekenzorg, met specialistische behandelaars zoals ledenzetters (voor breuken en ontwrichtingen) en barbieren (voor tanden trekken en aderlaten). Maar als patiënt kon je niet zomaar bij iedereen aankloppen! De medische wereld was, net zoals alle andere beroepsgroepen, onderverdeeld in gildes. Vooral in de latere middeleeuwen werd een gilde niet alleen gebruikt om de kwaliteit van het vak te bewaken, maar ook om de sociale status te verdedigen.

Bovenaan stond natuurlijk de dokter. Hij had immers gestudeerd of was zelfs gepromoveerd tot doctor medicinae (in de volksmond ‘doctor in medicinen’ genoemd). Graaf Floris V had waarschijnlijk een eigen dokter, zoals vele rijke families die vroeger hadden. Een dokter genoot dan ook hoog aanzien. Vooral als hij voor een adellijke familie werkte of een prestige baan als adviseur had aangenomen binnen het stadsbestuur (prestigieus, maar ook hard werken! Vooral bij een pestuitbraak).

Onder de dokter (maar boven de barbier!) stond de apotheker. Alhoewel de dokter gestudeerd had, mocht hij niet zelf zijn medicijnen in elkaar brouwen. Dat was een taak alleen weggelegd voor de apotheker. Om apotheker te worden ging je in de leer bij een andere apotheker. Veel kennis van de apotheker was gebaseerd op het werk van de Griekse geneesheer en botanist Dioscurides. Dat deze kennis uit de eerste eeuw na Christus komt (en dus erg verouderd was), werd voor lief genomen. In de middeleeuwen was zijn werk samengevat in de zogenaamde Materia Medica (Latijn voor ‘medische zaken’). Hierin stonden alle planten en dieren met geneeskrachtige stoffen die Dioscurides tijdens zijn reis met het leger van keizer Nero was tegengekomen. Incompleet en zeker niet altijd accuraat, maar het was iets om mee aan de slag te gaan!

Helemaal onderaan de ranglijst stond de vroedvrouw. Alhoewel ze aan het begin van de middeleeuwen nog genoot van veel aanzien, werd ze later wanneer de gildes steeds meer vorm kregen (en een bolwerk van mannen die belangrijk wilden doen), onderaan het lijstje gezet. Er was dan ook geen gilde voor vroedvrouwen, maar in de praktijk waren ze vaak wél verantwoordelijk voor de dagelijkse medische taken. Vooral de gewone burger wende zich tot de ‘vroede vrouw’ voor hulp. Vroed betekent dan ook wijs of verstandig. Vroedvrouwen hadden vaak veel kennis over kruiden en mochten, tot de 16e eeuw, als enigen aanwezig zijn bij een geboorte. Zelfs de dokter werd weggestuurd! Niet dat hij zoveel zou betekenen, hij was véél te hoog opgeleid om een vrouwenlichaam aan te raken.

In de middeleeuwen stond voor het Muiderslot nog een voorburcht: boerderijen met stallen, voorraadschuren én een nutstuin. Helaas weten we niet wat er exact in de nutstuin groeide, maar de naam vertelt ons al veel. In een nutstuin stonden nuttige planten en kruiden, denk aan knollen zoals pastinaak (om lekker op te eten) en lavendel (voor het ontsmetten van wonden). Van de 13e tot 15e eeuw was de Tacuinum Sanitas in Europa een populaire handleiding voor ‘gecultiveerde’ leken.

Tacuinum Sanitas is gebaseerd op een Arabische tekst uit de 11e eeuw en betekent vrij letterlijk gezondheidstabel. Vergelijkbaar met de huidige voedingswaarde tabellen achterop verpakkingen, staat in deze handleiding de eigenschappen van meer dan honderd planten. Niet alleen om ziekten te behandelen, maar ook om preventief te gebruiken.

Door de jaren heen veranderd de functie van het Muiderslot, en daarmee ook de inhoud en stijl van de tuinen. De meest bekende tuin is die van kasteelbewoner P.C. Hooft. Hij schrijft er vaak over in zijn brieven aan vrienden, waarin hij ze verleidt om mee te smullen van de zoete pruimen uit de kasteeltuinen. Ook gebruikt hij zelf allerlei kruiden uit zijn Kruidhof (de nutstuin van de 17e eeuw), wanneer hij last heeft van lichamelijke kwalen.

“Wat opvalt: veel medicinale kruiden zijn dezelfde als die uit de middeleeuwse nutstuin!”

In 1956 wordt de Kruidhof van P.C. Hooft, nadat het terrein rondom het Muiderslot van zijn militaire rol was ontheven, opnieuw aangeplant. Deze nieuwe tuin was een mengelmoes aan tijden en stijlen. Daarom wordt de Kruidhof in 1984 nogmaals opnieuw aangeplant onder leiding van hortulanus Henk Boers. Deze tuin laat zien hoe die in de tijd van P.C. Hooft eruit had kúnnen zien. Alhoewel Hooft vaak over zijn tuin aan vrienden schreef, ging hij helaas niet in detail. Hierdoor weten we niet exact hoe zijn tuin vroeger was ingedeeld.

Henk heeft daarom veel historisch onderzoek gedaan. Hij heeft zich onder meer gebaseerd op het hoveniershandboek ‘Den Nederlandtsen Hovenieren’ van Jan van der Groen. Hierin staat “hoeman de selve” bomen, bloemen en kruiden kan “bezaeyen”, zoals Van der Groen dat heeft gedaan in de tuinen voor de Prins van Oranje. Met meer dan 900 plantennamen, is er genoeg om uit te kiezen. Wat opvalt: veel medicinale kruiden en planten zijn dezelfde als die uit de middeleeuwse nutstuin!

En deze medicinale kruiden en planten zijn nu nog steeds te bewonderen bij het Muiderslot. Denk aan Witte engbloem (stimuleert braken), Moederkruid (tegen hoofd- en gewrichtspijn) en Betonie of Koortskruid (tegen koorts, maar ook om wonden sneller te laten genezen en om niespoeder van te maken, tegen verkoudheid). Het hele jaar door groeien er dus bij het Muiderslot medicijnen zó uit de grond. Maar let op, met de wetenschap van nu kun je sommige middeltjes beter laten uitbloeien dan slikken, smeren of snuiven.

Dit artikel is onderdeel van de Maand van de Geschiedenis, het grootste geschiedenisevenement van Nederland. De hele maand oktober worden er activiteiten georganiseerd rondom het thema Lichaam & Geest. Ook bij het Muiderslot! Kijk in onze agenda of op de themapagina voor meer informatie.